Ο οικισμός του Πολιχνίτου

Όταν μισός και πλέον αιώνας ανθρώπινου μόχθου, έχει αποτυπώσει τα χνάρια του σε μια γωνιά της Λέσβου

Absolute Vintage, At a glance | Γράφει η Βαγγελιώ Χρηστίδου | 29/07/2016


Είναι από τους κηρυγμένους «διατηρητέους παραδοσιακούς» οικισμούς της Λέσβου. Ο «Πολιχνίτος», στο νοτιοανατολικό άκρο του Κόλπου της Καλλονής, μετράει σήμερα πάνω από 650 έτη ζωής. Το όνομά του, υποδεικνύει αυτό ακριβώς που είναι: φτιαγμένος από τα «ίχνη» κατοίκων πολλών παλιών οικισμών της γύρω περιοχής. Και, παρά τις όποιες επεμβάσεις που έχει υποστεί τις τελευταίες δεκαετίες, προσαρμοζόμενος στις «επιταγές» του σύγχρονου τρόπου ζωής, η μοναδική και ιδιαίτερης καταγωγής αρχιτεκτονική του, εξακολουθεί να τον αναδεικνύει σε έναν από τους πιο αξιόλογους οικισμούς του νησιού, αλλά και όλης της χώρας.

Δεν είναι από τους πιο γνωστούς και από τους πρώτους σε σειρά που θα επισκεφτεί κάποιος ή που θα προτείνουν οι κάτοικοι του σε κάποιον που θέλει να γνωρίσει λίγο το νησί. Πυκνοδομημένος, με στοιχεία δυτικού τύπου και νεοκλασσικά μοτίβα – κτήρια της βιομηχανικής ζώνης του 19ου αιώνα – αλλά και δομικές φόρμες από την Ανατολή. ο οικισμός του Πολιχνίτου έχει έναν τελείως δικό του χαρακτήρα.

 

Κυρίαρχο δομικό στοιχείο αποτελεί η καφεκόκκινη και ροζέ πέτρα, ο «ινιμβρίτης», ηφαιστειακό πέτρωμα, το οποίο δουλεύεται και λαξεύεται εύκολα και έχει μεγάλη ανθεκτικότητα. Οι ντόπιοι το λένε και «ασπρακάτη», λόγω του ότι είναι ανοιχτόχρωμο. Όλα τα παραδοσιακά σπίτια που χτίστηκαν πριν το 1950, είναι χτισμένα από την ντόπια αυτή πέτρα, η οποία εξορυσσόταν από το χωριό και την επεξεργάζονταν οι ντόπιοι μάστοροι ή «πελεκάνοι».

Οι δρόμοι του Πολιχνίτου είναι πλακόστρωτα καλντερίμια, τα οποία διατηρούνται σε πολύ καλή κατάσταση έως σήμερα, μέσω συντηρήσεων και επισκευών από την τοπική αυτοδιοίκηση.

Τα σπίτια, τα παλιά διατηρημένα κτίρια

po8

Το 1979, ο Πολιχνίτος κηρύχθηκε «παραδοσιακός οικισμός». Από τα πιο αξιόλογά του κτίσματα, είναι το ελαιοτριβείο της Εκκλησίας, στην πλατεία του χωριού, με το χαρακτηριστικό φουγάρο του με την πελαργοφωλιά, το οποίο έχει μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε πολιτιστικό χώρο, το «Πολύκεντρο», όπου πραγματοποιούνται θεατρικές παραστάσεις, προβολές ταινιών, βιβλιοπαρουσιάσεις κι άλλες εκδηλώσεις. Εντυπωσιακό είναι και το Δημοτικό Σχολείο, το οποίο χτίστηκε μεταξύ 1929-1932, αλλά και το κτίριο του Ειρηνοδικείου, το παλιό καφενείο και το τζαμί, που σήμερα στεγάζει το τοπικό Παράρτημα των ΕΛ.ΤΑ.

Από τα πιο σημαντικά κτίρια, ωστόσο, είναι η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, χτισμένη το 1805, με ένα από τα πιο αξιόλογα καμπαναριά της Ελλάδας, αφού πρόκειται για ένα τριώροφο, πετροπελεκημένο καμπαναριό, του1892, φτιαγμένο και αυτό από ινιμβρίτη. Είναι δείγμα τυπικής λεσβιακής τρίκλιτης βασιλικής, όπου ο εξωνάρθηκας στηρίζει το γυναικωνίτη και το εσωτερικό της ύψος είναι μεγαλύτερο από το εξωτερικό της.

Σήμερα, ο πυρήνας του οικισμού έχει 1.620 σπίτια. Από αυτά τα περισσότερα, τα πέτρινα σπίτια, που χρονολογούνται από το 1881 ως το 1949, είναι παραδοσιακά. Περίπου 50 έχουν χαρακτηρισθεί διατηρητέα, αφού παρουσιάζουν μεγάλο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον.

Οι προσόψεις των σπιτιών είναι εντυπωσιακές, με επιβλητικά αετώματα, μπαλκόνια με σιδερένια και πέτρινα κάγκελα, κιονόκρανα, ανάγλυφα, κορνίζες στα παράθυρα και τις πόρτες, κλπ. Τις τελευταίες, οι ντόπιοι τις λένε «σουβελίκια» και πέρα από αισθητική παρέμβαση, αποτελούσαν και τη βάση στερέωσης –τις κάσες, δηλαδή- των παραθύρων και της πόρτας.

Για την ακρίβεια, ο οικισμός παρουσιάζει τρεις τύπους παραδοσιακών σπιτιών. Ο πρώτος, είναι αυτός του «παλιού αρχοντικού». Πρόκειται για τα πιο εντυπωσιακά σπίτια, τετράγωνα στο σχήμα, διαστάσεων περίπου 8 επί 8 μέτρων, που αποτελούνται από δύο ορόφους με τέσσερα δωμάτια σύνολο και υπόγειο. Τα περισσότερα από αυτά, παρουσιάζουν όψη με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως σκαλίσματα, κλπ.

Ο δεύτερος τύπος, είναι αυτός των «κλασσικών σπιτιών του Πολιχνίτου», ορθογώνιων στο σχήμα, διαστάσεων περίπου 8μ. επί 5μ. που δεν έχουν, όμως, υπόγειο. Τα σπίτια αυτά έχουν δύο δωμάτια στο ισόγειο, το ένα από τα οποία παραδοσιακά ήταν το «κατώνι», ο αποθηκευτικός χώρος για το λάδι, τα σιτηρά, κλπ. και το δεύτερο ήταν το «κατεβατό», χρησιμοποιούμενο ως δωμάτιο υποδοχής. Εκεί βρισκόταν η «γωνιά» το τζάκι, δηλαδή, το οποίο δεν βρισκόταν σε γωνιακό σημείο, αλλά είχε μεγάλο άνοιγμα, τόσο που χωρούσε να σταθεί μέσα άνθρωπος, για να ζεσταθεί.

Ο τρίτος τύπος σπιτιών, είναι αυτών που χτίστηκαν από το 1922 και έπειτα, όταν ήρθαν οι πρόσφυγες από τα απέναντι παράλια. Πρόκειται για ισόγεια σπίτια, με χαμηλό υπόγειο, τα οποία στέγασαν την προσφυγιά, αλλά και τα λαϊκά, φτωχά στρώματα των αρχών του προηγούμενου αιώνα.

Κοινό χαρακτηριστικό και των τριών τύπων οι μικρές εσωτερικές αυλές, όπου βρισκόταν η τουαλέτα των σπιτιών, χωρίς να επικοινωνεί με το υπόλοιπο κτίριο και ορισμένοι βοηθητικοί χώροι, που παλαιότερα στέγαζαν και τα ζωντανά.

Η ιστορία των… «πολλών ιχνών»

Ο οικισμός του Πολιχνίτου, έχει ζωή 650 ετών. Το όνομά του το πήρε από την ένωση των λέξεων «πολλά ίχνη». Απολύτως δικαιολογημένα, αφού δημιουργήθηκε από τους κατοίκους των παραθαλάσσιων οικισμών του Κόλπου της Καλλονής.
Σύμφωνα με την ιστορία που «ακολουθεί» το χωριό, το 14ο μ.Χ. αιώνα, κάτοικοι των διπλανών οικισμών – Τραπεριά, Χαλακά, Στρογγυλού, κλπ.- φοβούμενοι τους πειρατές που λεηλατούσαν τα χωριά τους, τα εγκατέλειψαν και έφτιαξαν ένα νέο οικισμό στο σημείο αυτό, που δεν θα ήταν ορατό από τη θάλασσα και θα τους παρείχε ασφάλεια.

Δια μέσου των αιώνων ο Πολιχνίτος ζούσε, όπως και τα γύρω χωριά, μέσω της ελαιοπαραγωγής, της παραγωγής καπνών, σιτηρών, γλυκάνισου, κλπ., την αλιεία και σε μικρότερο βαθμό, την κτηνοτροφία. Ήκμασε ιδιαίτερα από τα μέσα του 19ου αιώνα φτάνοντας, σύμφωνα με αναφορά του 1863, να έχει περισσότερα από 600 σπίτια, που το 1894 έφτασαν 1.150.

Με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών του 1922 εγκαταστάθηκαν στον οικισμό αρκετοί πρόσφυγες από τα απέναντι παράλια. Αντίστοιχα, ακολουθώντας την ιστορική συγκυρία της χώρας, στα μέσα του περασμένου αιώνα, τη δεκαετία του ’50, η πλειοψηφία των κατοίκων του Πολιχνίτου αποχώρησε από το χωριό της, λόγω περιορισμού της γεωργικής εκμετάλλευση που οδήγησε, από την καλλιέργεια σιτηρών και καπνού, στην επικράτηση της μονοκαλλιέργειας της ελιάς, ενώ παράλληλα, η κτηνοτροφία ήταν λιγοστή.

Ωστόσο, παρόλα αυτά, παρόλο που χιλιάδες κάτοικοι αναζήτησαν νέο τρόπο ζωής, η πολύ καλή εκπαίδευση που είχαν στην πλειοψηφία τους – από το 1930 λειτουργούσαν τρία πολύ καλά σχολεία στον οικισμό – βοήθησε στο να διατηρηθεί σε μεγάλο βαθμό η ιστορία του Πολιχνίτου και να αναδειχθούν η τοπική παράδοση και πολιτιστική παραγωγή.

Σήμερα, ο Πολιχνίτος έχει περίπου 2.500 μόνιμους κάτοικους, από τους οποίους ένα ποσοστό περίπου 10%, με προέλευση από τα Βαλκάνια.

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.


Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος του Vintage Lesvos, που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι του 2015



Κυκλοφορεί σε επιλεγμένα σημεία.
Περισσότερες πληροφορίες.