Ένα σπίτι «ποτισμένο» με ιστορία

O Βενιζέλος, ο Παπανδρέου, ο Τεριάντ, ο Εμπειρίκος, ο Τσαρούχης και άλλοι μεγάλοι της εποχής στο σπίτι του «Ηλιάτορα» Οδυσσέα Ελύτη

Absolute Vintage, Πρόσωπα | Κείμενο: Βαρβάρα Γκιγκιλίνη | Φωτογραφίες: αρχείο οικογένειας Ιωάννου | 06/01/2017


Το αρχοντικό του Ελύτη, έχει να διηγηθεί πολλές ιστορίες. Θαρρείς πως είναι ποτισμένο με μικρές σταγόνες ιστορίας. Λιγάκι από το Βενιζέλο λιγάκι από τον Ελύτη, λιγάκι από τις μεγάλες αστικές οικογένειες που έμπαιναν και έβγαιναν χαμογελώντας στον χρόνο που περνούσε…

Ο κύριος Κωστής και η κυρία Όλγα Ιωάννου, κάθονται αναπαυτικά στις πολυθρόνες τους στο μικρό σπιτάκι του κηπουρού. Και οι δύο απολαμβάνουν το βιβλίο τους με τη συντροφιά της αγαπημένης τους γάτας που χουρχουρίζει ευτυχισμένα, στρογγυλο-καθισμένη στη σκάλα του σπιτιού. Εκεί, σ’ αυτό το σημείο του χρόνου, η δική μου παρουσία έρχεται να αλλάξει τα δεδομένα ενός συνηθισμένου απογεύματος, αφού ζητώ από τον κύριο Κωστή και την κυρία Όλγα, να ξεδιπλώσουν τις αναμνήσεις τους για το σπίτι τους, για τους συγγενείς τους, για τους ανθρώπους που πέρασαν μέσα από αυτό από το αρχοντικό της Σουράδας ή, όπως έχει επικρατήσει, του αρχοντικού του Ελύτη.

«Ο Οδυσσέας ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα ξαδέλφια μου» μας διηγείται ο κος Ιωάννου. « Εκτός από συγγενείς ήμασταν και πολύ καλοί φίλοι. Στην Αγγλία αλλά και στην Αθήνα που ήμουνα, κάναμε πολύ παρέα μαζί. Και ήταν εκείνος που μου γνώρισε όλους τους μεγάλους της εποχής εκείνης. Τον Μόραλη, τον Βαλαωρίτη, τον Τσαρούχη, τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Πολίτη, τον Σαχτούρη κ.α. Τότε ήταν η εποχή που λειτουργούσε κάτω από το «Αττικόν» το καφέ «Μπραζίλιαν» στην Βουκουρεστίου όπου από κει περνούσαν οι πάντες. Εκεί ήταν το στέκι μας με τον Οδυσσέα. Και μέσα σ’ αυτό το χώρο γνώρισα πολύ σημαντικούς ανθρώπους. Είχα την ευκαιρία να κουβεντιάσω μαζί τους, να ανταλλάξω απόψεις για την Ελλάδα της εποχής εκείνης. Όπως ο μεγάλος Ζήσιμος Λορεντζάτος με τον οποίο μας συνέδεσε μια μεγάλη φιλία για χρόνια πολλά. Ήταν από τους ανθρώπους που πραγματικά μου στοίχισε ο θάνατός του. Όλοι αυτοί λοιπόν ήταν ο κύκλος του Οδυσσέα. Άνθρωποι της τέχνης και των γραμμάτων. Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε μαζί στο αρχοντικό των Αλεπουδέλληδων χαλαρώνοντας με κουβέντες της καθημερινότητας αφού ο Ελύτης ως άνθρωπος ήταν πολύ χαμηλών τόνων και δεν του άρεσε να κάνει σοβαρές συζητήσεις για την ποίηση. Αν και ήταν κοινωνικός δεν του άρεσε πολύ να εμφανίζεται στα πλήθη και ενώ ήταν ζεστός με όλους ήταν πολύ εκλεκτικός στους ανθρώπους που συναναστρεφόταν».

Οι διακοπές στη Λέσβο

Από αριστερά,  Απόστολος Αποστόλου (Δήμαρχος Μυτιλήνης), Ελευθεριάδης,  Χαρτωνίδου, Ολγα Ιωάννου, Ελύτης Χαρελής Μπίνος,  Εφη Κουλουκουντή,  Κωστής Ιωάννου (όρθιος), Τσαρούχης.

Η παιδική ηλικία του Ελύτη μοιραζόταν με τους χειμώνες στην κοσμική Αθήνα και τα καλοκαίρια στη Μυτιλήνη. Μάλιστα πριν ακόμη χτιστεί το αρχοντικό, ο πατέρας του νοίκιαζε ένα άλλο σπίτι στη Σουράδα. Όμως ο θάνατος της αδερφής του το 1918 από κάποια ασθένεια της εποχής, στοίχισε τόσο πολύ στην μητέρα που δεν θέλησε να ξαναρθούν οικογενειακώς στη Μυτιλήνη. Έτσι ο Οδυσσέας ερχόταν λιγότερο πριν από τον πόλεμο για διακοπές και περισσότερο μετά.

Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε μαζί  στο αρχοντικό των Αλεπουδέλληδων  χαλαρώνοντας με κουβέντες της καθημερινότητας αφού ο Ελύτης  ως άνθρωπος ήταν πολύ χαμηλών τόνων και δεν του άρεσε να κάνει σοβαρές συζητήσεις για την ποίησηv

Η ιστορία του σπιτιού

«Το σπίτι άρχισε να χτίζεται το 1910 και ολοκληρώθηκε το 1912. Τα σχέδια ήταν του γνωστού αρχιτέκτονα Ηλιάδη από την Πόλη και ενός πρωτομάστορα που έχτιζε τα αρχοντικά της εποχής εκείνης. Το οικόπεδο είχε δοθεί ως προίκα στις δύο αδελφές Σιφναίου, Μαρίκα και Σαπφώ. Και μάλιστα, τα οικόπεδα ήτανε δύο. Ο παππούς Θρασύβουλος Αλεπουδέλλης (άντρας της Μαρίκας Σιφναίου) έχτισε το σημερινό αρχοντικό το 1910. Τα δύο αδέλφια, ο Παναγιώτης (πατέρας του Οδυσσέα Ελύτη) και ο Θρασύβουλος, ήταν πολύ αγαπημένα. Είχαν όλες τις δουλειές μαζί, οι παρέες τους ήταν σχεδόν οι ίδιες με αποτέλεσμα και τα παιδιά τους να είναι το ίδιο αγαπημένα. Αν και ο Παναγιώτης Αλεπουδέλλης έμενε ένα μεγάλο διάστημα στην Κρήτη μαζί με την γυναίκα του, η οποία καταγόταν από τον Παπάδο και ήταν γόνος της μεγάλης οικογένειας των Βρανάδων, ερχόταν συχνά στη Μυτιλήνη που ήταν η μεγάλη του αγάπη. Ο Οδυσσέας και τα αδέλφια του γεννήθηκαν στην Κρήτη και παρέμειναν εκεί έως ότου οι επαγγελματικές δραστηριότητες του πατέρα, τους ανάγκασαν να γυρίσουν στην Αθήνα όπου το εργοστάσιο- σαπωνοποιείο απαιτούσε την συνεχή τους παρουσία εκεί». Ο κύριος Ιωάννου θυμάται τον εαυτό του παιδί ακόμα τα καλοκαίρια πριν από τον πόλεμο όπου κατέβαιναν στη θάλασσα της Σουράδας κάτω ακριβώς από το σπίτι και την χαίρονταν με όλα τα παιδιά της γειτονιάς από τις οικογένειες που κατοικούσαν τριγύρω. Τους Καψιμάληδες, τους Κατσάνηδες, τους Κωνσταντινοπούληδες, τους Φωτίου κ.α. Κάποιοι από αυτούς έμεναν μόνιμα στη Μυτιλήνη ενώ κάποιοι άλλοι είχαν τα αρχοντικά της περιοχής ως εξοχικά για τις διακοπές του θέρους. Για ένα μεγάλο διάστημα από το ’39 ως το ’57 το σπίτι άλλαξε πολλά «χέρια». Κατά τη διάρκεια του πολέμου ο Γερμανός διοικητής το είχε επιτάξει ενώ αμέσως μετά ήρθε η UNRA ενώ αργότερα όταν έφυγε και αυτή επειδή ο συμμοριτοπόλεμος βαστούσε γερά το σπίτι νοικιάστηκε στην οικογένεια Μουζάλα για να το ξαναπάρουν οι Αλεπουδέλληδες το ’57 όπου και έγινε μια μεγάλη επισκευή σε όλο το οίκημα. «Μάλιστα, θυμάμαι»- τονίζει χαρακτηριστικά ο κύριος Ιωάννου –«ότι και εγώ ως στρατιώτης είχα ‘ρθει εδώ να βοηθήσω στην επισκευή του κτιρίου αφού ο θείος μου είχε το εργοστάσιο στην Αθήνα και δεν μπορούσε να βρίσκεται συνέχεια εδώ».

Οι επώνυμοι επισκέπτες του

«Όταν ήρθε ο Ελύτης το ’34 με τον φίλο του τον Εμπειρίκο μόλις είχε πεθάνει ο Θεόφιλος. Πήγαν λοιπόν στο υπόγειο του σπιτιού όπου είχε τα σύνεργά του για να δουν τα θαύματα της ζωγραφικής του. Και εκεί ο Εμπειρίκος βρήκε το κασάκι με τα χρώματα του μεγάλου ζωγράφου το οποίο το πήρε γιατί το ήθελε πολύ. Όταν όμως επέστρεψαν στο αρχοντικό του Ελύτη ο θείος του, μπροστά στη θέα του σαρακοφαγωμένου κασονιού θορυβήθηκε και ζήτησε να το μεταφέρουν αμέσως στα υπόγεια για να μην κολλήσουν κοριούς και άλλα παράσιτα….», μας μεταφέρει ο κύριος Κωστής Ιωάννου. Ο Εμπειρίκος ήταν ένας από τους διάσημους επισκέπτες του σπιτιού όπως άλλωστε και ο Βενιζέλος. «Όταν παραιτήθηκε από πρωθυπουργός ο Βενιζέλος το 1915 διαφωνώντας με το Βασιλιά διάλεξε τη Μυτιλήνη και το αρχοντικό των Αλεπουδέλληδων για να ξεκουραστεί και να ανασυντάξει τις δυνάμεις του. Την επόμενη χρονιά βρέθηκε και πάλι ο Βενιζέλος στη Μυτιλήνη, αυτή τη φορά όμως με τον Ναύαρχο Κουντουριώτη και τον Στρατηγό Δαγκλή. Αφού έμειναν δύο ημέρες στο σπίτι, έφυγαν με το πολεμικό για τη Θεσσαλονίκη. Εκεί ο Βενιζέλος ανέλαβε την προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κατά την οποία νομοθετήθηκε η αγροτική μεταρρύθμιση που απαλλοτρίωνε τα μεγάλα τσιφλίκια. Κάποια από τα μέλη της οικογένειας είχαν σχέση με την πολιτική», μας λέει ο κύριος Κώστας Ιωάννου και εξηγεί: «Ο Απόστολος Σιφναίος ήταν Βουλευτής και τα αδέλφια, οι Αλεπουδέλληδες, επειδή είχαν σχέση με την Κρήτη λόγω των επιχειρήσεων που διατηρούσαν εκεί είχαν το Βενιζέλο ως δικηγόρο. Παράλληλα είχαν αναπτύξει μεταξύ τους μια φιλία που επέτρεπε στον πρωθυπουργό να τους επισκέπτεται όποτε ήθελε. Μάλιστα, την περίοδο που ήταν εδώ βρίσκονταν στη Μυτιλήνη και ο Γεώργιος Παπανδρέου ο οποίος επισκέπτονταν συχνά το αρχοντικό για να συζητήσει μαζί του τα θέματα της τότε τρέχουσας επικαιρότητας».

Το ταξίδι στο Παρίσι και ο Teriade

Ο TERIADE με τον Ελύτη στο σπίτι του τεχνοκριτικού τη δεκαετία του ’60

Με τη δικτατορία ο Οδυσσέας φεύγει στο Παρίσι και εκεί συνδέεται αμέσως με τον Teriade. Ίσως μάλιστα το γεγονός ότι και οι δύο προέρχονταν από τη Μυτιλήνη τους έκανε να συνδεθούν ακόμα πιο στενά. «Θυμάμαι χαρακτηριστικά, ένα καλοκαίρι που ήρθε εδώ μαζί με τον Teriade και την Αλίς και φιλοξενήθηκαν στο σπίτι και μαζί τους ήταν ο Τσαρούχης και ο Γιαννουλέλης και προσπαθούσαν να βρουν μέρος για να στηθεί το Μουσείο Θεοφίλου. Ο Teriade έλεγε ότι το Μουσείο θα μπορούσε να γίνει ακριβώς δίπλα στο αρχοντικό των Αλεπουδέλληδων αφού υπήρχε ένα οικόπεδο που θα μπορούσε να το αγοράσει και να δημιουργήσει εκεί τις απαραίτητες εγκαταστάσεις. Ο Τσαρούχης όμως ήταν αυτός που τον έπεισε τελικά ότι έπρεπε να βρει ένα μέρος που να είναι πιο κοντά στη φύση και κάπως πιο λαϊκό. Τότε, σκέφθηκε το κτήμα του στη Βαριά όπου σήμερα στεγάζεται το Μουσείο Θεοφίλου και Teriade».

Κεντήματα για δύο πίνακες του Πικάσο

«Αυτό το καλοκαίρι που ήρθε μαζί με τον Teriade θα μας μείνει αξέχαστο μας λέει η κυρία Όλγα. «Πραγματικά αυτό το καλοκαίρι κάναμε τόσες πολλές εκδρομές σε όλο το νησί που ακόμα και σήμερα τις θυμόμαστε έντονα. Και ακόμα πιο έντονα θυμάμαι κάποια παλιά κεντήματα τα οποία τα είχα κορνιζάρει και τα είχα σε περίοπτη θέση στο σπίτι και ο Οδυσσέας επέμενε να τα ανταλλάξουμε με δύο πίνακες αυθεντικούς Πικάσο που είχε… Εγώ βέβαια ήμουν τόσο δεμένη συναισθηματικά με τα κεντήματα αυτά που ήμουν τελείως αρνητική στην πρότασή του. Κάτι που το μετανιώνω σήμερα», λέει η κυρία Όλγα που αναπολεί συχνά τα καλοκαίρια με τον Οδυσσέα.

«Οι άνθρωποι που γνωρίσαμε με τον Οδυσσέα αν και ήταν πολύ σημαντικοί για την ιστορία της Ελλάδας ήταν παράλληλα τόσο απλοί και ανθρώπινοι που ευχαριστιόταν με μια βόλτα στη φύση, με ένα χρυσό ηλιοβασίλεμα, ή με ένα βραδινό ουζάκι στην βεράντα του σπιτιού…»

Ο χρόνος μετρά αντίστροφα

Τα επόμενα καλοκαίρια ο Ελύτης αν και ερχόταν στη Μυτιλήνη προτιμούσε να διαμένει για τις διακοπές του σε ένα μικρό σπιτάκι φίλου του στα Μιστεγνά. Η φασαρία του αρχοντικού τον κούραζε, γεγονός μάλιστα που δεν του επέτρεπε να ασχολείται με το γράψιμο όσο εκείνος θα ήθελε. Το ζεύγος Ιωάννου τονίζει χαρακτηριστικά ότι «αν και η σχέση τους ήταν στενή με τον Οδυσσέα, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν όταν εμφανίστηκε στη ζωή του η Ιουλίτα η οποία τον απορρόφησε. «Φεύγοντας και εμείς από το κέντρο της Αθήνας για τη Νέα Σμύρνη η επαφή μας άρχισε να περιορίζεται σιγά-σιγά. Και όσο μεγάλωνε και ο ίδιος κλεινόταν περισσότερο στο σπίτι παρέα με τα ποιήματα του και με την φροντίδα της Ιουλίτας. Ύστερα ήρθαμε και εμείς εδώ και έτσι το κεφάλαιο Οδυσσέας άρχιζε σιγά-σιγά να μετρά αντίστροφα όπως και ο χρόνος….»



Κυκλοφορεί σε επιλεγμένα σημεία.
Περισσότερες πληροφορίες.